Mô tả
Có một loại trà mà hương vị của nó không do người làm trà quyết định, mà do một con côn trùng. Nghe như chuyện đùa, nhưng đó chính là cơ chế đứng sau đông phương mỹ nhân — dòng ô long mà lá trà bắt buộc phải bị rầy xanh chích thì mới có hương mật đặc trưng. Không có rầy, không có hương. Và vì rầy không sống nổi ở vườn có thuốc trừ sâu, dòng trà này mặc nhiên chỉ làm được từ vườn sạch.
Đông phương mỹ nhân là trà gì
Đây là ô long oxy hóa nặng, mức khoảng 60–70%, và điểm khác biệt so với hầu hết ô long khác là không bồi hỏa. Lá không được vò thành viên tròn như Thiết Quan Âm hay Đông Đỉnh mà để nguyên dáng xoăn tự nhiên, nên nhìn khá giống hồng trà.
Chính vì oxy hóa gần chạm ngưỡng hồng trà mà nhiều nơi xếp nhầm dòng này vào hồng trà — kể cả trên các trang bán trà tiếng Việt. Cách phân loại đúng vẫn dựa vào công pháp: trà có khâu lắc men và diệt men để dừng oxy hóa giữa chừng thì thuộc họ ô long, dù mức oxy hóa cao đến đâu.
Trà này có nhiều tên gọi, mỗi tên kể một khía cạnh:
- Bạch Hào Ô Long (白毫烏龍) — vì búp non phủ lông trắng.
- Đông Phương Mỹ Nhân (東方美人) — tên gọi phổ biến nhất ở thị trường quốc tế.
- Phồng Phong Trà (膨風茶) — nghĩa là “trà nói phét”, vì khi người nông dân đầu tiên mang thứ trà làm từ lá sâu cắn ra chợ và kể về giá bán được, không ai chịu tin.
Ba điều ít ai kể rõ
- Câu chuyện Nữ hoàng Anh đặt tên là giai thoại, không phải sử liệu. Phiên bản quen thuộc kể rằng Nữ hoàng Elizabeth II thưởng trà rồi đặt cho cái tên mỹ miều ấy. Câu chuyện được lưu truyền rộng trong giới bán trà nhưng chưa có tài liệu chính thức nào xác nhận, và các dị bản còn mâu thuẫn nhau về cả thời điểm lẫn nhân vật. Nên kể như một giai thoại đẹp, đừng dẫn như bằng chứng lịch sử.
- Đây là trà hái mùa hè, không phải trà xuân. Ngược hẳn với thói quen “trà xuân là quý nhất”. Lý do đơn giản: rầy xanh chỉ hoạt động mạnh vào những tháng nóng ẩm. Trà xuân của cùng vườn ấy sẽ không có hương mật.
- Cùng một cơ chế với trà Darjeeling second flush. Hương muscatel nổi tiếng của Darjeeling đợt hái thứ hai cũng do chính loài rầy này tạo ra. Hai vùng trà cách nhau mấy nghìn cây số, hai loại trà khác hẳn nhau, chung một nguyên nhân.
Vì sao vết cắn của rầy lại tạo ra hương mật
Thủ phạm là rầy xanh lá trà, tên khoa học Jacobiasca formosana, tiếng Trung gọi là tiểu lục diệp thiền (小綠葉蟬). Con vật này chích vào búp và lá non để hút nhựa.
Cây trà phản ứng lại bằng cách tiết ra các hợp chất phòng vệ — chủ yếu là nhóm terpene như hotrienol, linalool và geraniol. Về mặt sinh học, những chất này có hai công dụng: xua đuổi côn trùng và dẫn dụ thiên địch của chúng đến. Nhưng về mặt hương vị, chính nhóm chất ấy khi qua khâu oxy hóa lại chuyển thành hương mật ong, đào chín và trái cây khô đặc trưng.
Búp bị chích còn đổi cả hình lẫn màu: lá quăn lại, viền ngả vàng nâu. Trà khô thành phẩm vì thế có nhiều màu đan xen — trắng, xanh, vàng, đỏ, nâu — mà giới trà gọi là ngũ sắc. Nhìn thấy đủ năm màu ấy trong một nhúm trà là dấu hiệu đầu tiên cho biết lá đã bị rầy chích thật.
Hệ quả kéo theo là điều kiện canh tác: vườn trà phải không phun thuốc trừ sâu, bởi chỉ cần một lần phun là rầy biến mất và mẻ trà năm đó mất luôn phần hồn của nó. Đây là trường hợp hiếm hoi trong nông nghiệp mà sâu hại trở thành điều kiện bắt buộc.
Đông phương mỹ nhân làm tại Việt Nam
Dòng trà này khởi nguồn từ vùng Tân Trúc và Miêu Lật ở bắc Đài Loan, nơi rầy xanh xuất hiện tự nhiên vào mùa hè. Những năm gần đây, một số vùng trà cao của Việt Nam cũng bắt đầu làm theo công pháp này, vì hội đủ hai điều kiện cần: khí hậu nóng ẩm có rầy, và những vườn trà cũ ít can thiệp hóa chất.
Sản phẩm này thuộc nhóm đó — nguyên liệu từ vùng trà Lâm Đồng và Sơn La ở độ cao khoảng 1.000 mét, hái loại một tôm một lá, sản lượng hằng năm hạn chế. Đây là trà Việt làm theo công pháp Đài Loan, không phải hàng nhập; chúng tôi nói rõ điều này để trà hữu biết chính xác thứ mình mua.
So sánh trực tiếp sẽ thấy rõ vị trí của nó: đặt cạnh Hồng trà Mộc Châu Sơn La để thấy khác biệt giữa oxy hóa hoàn toàn và oxy hóa dừng giữa chừng; hoặc đặt cạnh Trà Ô Long King Tenren để thấy hai đầu của phổ ô long — một bên vò viên oxy hóa nhẹ, một bên lá xoăn oxy hóa nặng.
Hương vị và biểu hiện nước trà
Nước pha ra sắc đỏ cam, trong và sáng. Hương dịu, thiên về mật ong và trái cây chín, không gắt, không có mùi khói hay mùi rang vì trà không qua bồi hỏa.
Vào miệng ngọt đượm, ít chát, gần như không có cạnh đắng — đây là dòng ô long dễ uống nhất với người mới, và cũng là dòng hiếm hoi hợp cả với người quen uống hồng trà lẫn người quen uống ô long.
Pha được khoảng 8 nước. Bã trà mở ra thấy rõ lá không nguyên vẹn, mép quăn và có vết tổn thương — đó chính là dấu tích của rầy, không phải lỗi chế biến.
Cách pha đông phương mỹ nhân
Đây là dòng trà kỵ nước quá nóng ở những nước đầu, khác hẳn nham trà:
- Nước: dùng nước lọc tinh khiết hoặc nước suối. Tránh nước khoáng vì khoáng chất làm lệch tuyến hương.
- Nhiệt độ: đun sôi rồi để nguội xuống khoảng 85°C cho những nước đầu. Từ nước thứ năm trở đi nâng lên khoảng 95°C.
- Lượng trà: khoảng một phần năm dung tích ấm, tăng giảm theo khẩu vị.
- Tráng ấm chén bằng nước sôi trước, cho trà vào, đậy nắp mười giây rồi mở ra ngửi hương khô — bước này nên làm, vì hương mật lộ rõ nhất ở lúc lá vừa gặp hơi nóng.
- Đánh thức trà: chế nước ngập trà rồi rót ra ngay. Nước này có thể giữ lại trong cốc lớn để uống sau cùng.
- Nước thứ nhất ủ khoảng 10 giây; nước hai, ba, bốn ủ 15 giây; từ nước năm ủ 20–30 giây với nước nóng hơn.
Nên dùng chén sứ trắng hoặc gaiwan để nhìn rõ sắc đỏ cam của nước. Không nên pha bằng ấm đất đã dùng cho nham trà hay phổ nhĩ — hương mật rất dễ bị át.
Bảo quản và đặt hàng tại Ý Trà Quán
Trà không bồi hỏa nên giữ hương kém bền hơn ô long rang. Sau khi mở hộp, chuyển sang hũ kín, để nơi khô ráo, tránh ánh sáng và mùi lạ, dùng trong vòng vài tháng để giữ trọn tuyến hương mật.
Hộp giấy 100g. Sản lượng mỗi năm phụ thuộc vào việc rầy có về nhiều hay ít, nên đây không phải mặt hàng lúc nào cũng sẵn. Trà hữu ở Hà Nội mời ghé 29 Lò Sũ, Hoàn Kiếm để thử trước — riêng dòng này, ngửi hương khô là đã cảm nhận được phần lớn câu chuyện. Ở xa, vui lòng liên hệ 0961.101.101 để được tư vấn và gửi hàng toàn quốc.
