ẤM NHẤT PHẨM TRÚC ĐOẠN

Ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn của nghệ nhân Dương Thiên (杨天) là một khúc trúc vừa chặt ngang, nằm gọn trong lòng bàn tay. Ấm làm từ đất đoạn nê, nung củi, dung tích 150ml, lỗ lọc 9 lỗ đẩy trong, kèm hộp gấm và chứng thư. Vòi, quai và núm nắp đều là những cành trúc có đốt, mặt ấm sẫm màu với những vệt lửa không chiếc nào giống chiếc nào.

Nhất Phẩm Trúc Đoạn, khúc trúc thành ấm

Tên tác phẩm là “Nhất Phẩm Trúc Đoạn” (一品竹段). “Trúc đoạn” là khúc trúc. “Nhất phẩm”, theo từ điển Hán Điển, là bậc cao nhất trong hàng quan lại xưa, cũng có nghĩa là hạng nhất, phẩm chất cao nhất. Ghép lại, cái tên ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn vừa nói về hình ấm, vừa gửi gắm lời khen cho một khúc trúc thượng hạng.

Hồ sơ di sản phi vật thể quốc gia của Trung Quốc về tử sa Nghi Hưng chia ấm thành quang khí, cân văn khí và hoa khí. Ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn thuộc dòng hoa khí, hay “hoa hóa”, dòng ấm tạo hình theo vật thật bằng cách vừa ghép vừa nặn. Trang tin của di sản này cũng ghi rằng trong dòng hoa hóa, ấm hình gốc cây, hình trúc “nhiều vô kể”, và có những nghệ nhân chuyên làm “trúc hóa”.

Ấm dáng trúc có lịch sử từ lâu. Bảo tàng Nam Kinh hiện giữ một chiếc ấm tử sa hình đốt trúc đời Thanh, mang dấu của Dương Bành Niên và con gái Liên Sinh, thân khắc câu “Hương phù tước thiệt, trợ ngã thi nhân” (hương trà nổi lên, giúp thêm thi hứng cho người làm thơ).

Trúc trong văn hóa Trung Hoa

Kinh Thi, thiên Vệ Phong, bài “Kỳ Úc” mở đầu bằng câu “Chiêm bỉ Kỳ úc, lục trúc y y” (瞻彼淇奥，绿竹猗猗): nhìn bến sông Kỳ, trúc xanh tươi tốt. Bài thơ mượn rặng trúc xanh để mở lời ca ngợi người quân tử.

Bạch Cư Dị đời Đường, trong “Dưỡng trúc ký”, viết: “Trúc tâm không, không dĩ thể đạo” (lòng trúc rỗng, rỗng để thể nghiệm đạo) và “Trúc tiết trinh, trinh dĩ lập chí” (đốt trúc vững, vững để lập chí). Tô Đông Pha thì để lại câu “Khả sử thực vô nhục, bất khả cư vô trúc” (có thể ăn không có thịt, chứ không thể ở mà không có trúc).

Từ điển Hán Điển ghi trúc thuộc “tuế hàn tam hữu” (tùng, trúc, mai, ba người bạn mùa đông giá) và “tứ quân tử” trong hội họa (mai, lan, trúc, cúc). Lời giới thiệu của nghệ nhân cũng nói ấm mang vẻ “tiên phong đạo cốt”, thành ngữ có từ bài tựa “Đại bằng phú” của Lý Bạch, chỉ phong thái thoát tục, khác người.

Hình khối của ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn

Thân ấm

Thân ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn là một khúc trúc đứng thẳng, mặt cắt không tròn đều mà hơi chia múi như khúc trúc thật. Dọc hai bên thân là những nếp bẹ trúc nổi lên, chảy từ miệng xuống. Mép miệng lởm chởm như vết chặt, viền quanh bằng một hàng khía nhỏ.

Nắp và núm

Nắp ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn nằm lọt trong miệng, mặt nắp chải những đường tỏa từ tâm như mặt cắt thớ trúc, bên cạnh khắc mấy lá trúc nhỏ. Núm nắp là một nhánh trúc uốn cong, có đốt, giữa khoét lỗ thông hơi.

Vòi và quai

Vòi là một cành trúc mảnh, cong vút lên cao, gốc vòi có đốt. Quai là cành trúc dài, gấp khúc qua mấy đốt, cao hơn miệng ấm. Lời giới thiệu của xưởng tả vòi và quai “dài mảnh, thanh tú”, vừa thể hiện thế trúc đang lớn, vừa mang sức sống không chịu khuất phục.

Ấm có đủ triện nắp, triện quai và triện đáy.

Đoạn nê và lửa củi

Đất đoạn nê

Trong chứng thư nghệ nhân có ghi rõ: Ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn được làm từ đoạn nê (段泥), làm năm Bính Ngọ, tức năm 2026. Bảo tàng Trà cụ Hồng Kông xếp tử nê, chu nê và bản sơn lục nê (tức đoạn nê) là ba loại đất chính của tử sa, trong đó tử nê là chủ đạo. Theo báo Nhân dân Chính hiệp, đoạn nê có màu xám trắng, chất đất nhiều cát, hạt thưa; tử nê màu tím đậm, mịn, hạt chặt.

Nung củi

Nhà cung cấp ghi ấm được nung củi (柴烧). Nhân dân Nhật báo viết rằng trong lò củi, dòng lửa, tro bám và nhiệt độ chênh lệch khiến mỗi vị trí trong cùng một lò cho ra kết quả khác nhau. Vì vậy mặt ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn sẫm nâu, loang những vệt lửa và tro, là dấu riêng của mẻ nung này.

Nghi Hưng vẫn giữ lối nung củi từ lâu đời. Lò rồng Tiền Thự (前墅龙窑) xây từ đời Minh, được xếp hạng di tích trọng điểm quốc gia năm 2006, là lò rồng duy nhất ở Giang Tô còn nung theo lối cổ. Người làm gốm ở đó có câu “nhập diêu nhất sắc, xuất diêu vạn thái”: vào lò một màu, ra lò muôn sắc.

Lỗ lọc 9 lỗ đẩy trong

Bên trong ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn, chỗ thân nối vòi được đẩy thành một chỏm nhô vào lòng ấm, trên đó khoét 9 lỗ nhỏ (内推9孔出水). Vòi dài và mảnh, lỗ lọc giữ lá lại để dòng nước rót ra thành sợi đều.

Dùng ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn

Ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn dung tích 150ml, hợp pha công phu cho hai, ba người. Ấm có hộp gấm, tiện làm quà cho người yêu trúc hay người thích những chiếc ấm hoa khí mang hơi thở tự nhiên.

Mép miệng và các nếp bẹ trúc nhiều khe nhỏ, pha xong nên lau khô và để ấm thoáng. Vòi dài, mảnh nên khi rót cầm chắc quai, nghiêng ấm từ từ; khi cất, đặt ấm sao cho vòi không chạm vật cứng. Cách khai ấm và dưỡng ấm có trong bài cách dùng ấm tử sa cho người mới.

Thông số ấm

• Tên: Ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn (一品竹段)
• Dòng: Hoa khí, dáng trúc
• Đất: Nguyên khoáng Đoạn Nê nung củi 原矿段泥柴烧
• Lỗ lọc: 9 lỗ đẩy trong
• Dung tích: 150ml
• Nghệ nhân: Dương Thiên (杨天)
• Năm làm: Bính Ngọ (2026)
• Triện: Đủ triện đáy, nắp, quai
• Giấy tờ: Có chứng thư
• Hộp: Có hộp gấm
• Xuất xứ: Nghi Hưng, Trung Quốc

Ngắm ấm tại Ý Trà Quán

Ấm nung củi mỗi chiếc một màu lửa, ảnh chụp khó lột tả hết. Quý trà hữu nên ghé 29 Lò Sũ, Hoàn Kiếm để xem tận mắt, hoặc nhắn Zalo 0961.101.101 để nhận video quay dưới ánh sáng tự nhiên. Ý Trà giao hàng toàn quốc qua Viettel Post.

Hộ kinh doanh Ý Trà – 29 Lò Sũ, Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Một khúc trúc, một lần lửa, một chiếc ấm duy nhất: ấm Nhất Phẩm Trúc Đoạn.