Cách dùng ấm tử sa cho người mới: pha, vệ sinh và dưỡng ấm

Cách dùng ấm tử sa không phức tạp như nhiều người tưởng, nhưng có vài điều nếu làm sai từ đầu thì khó sửa về sau. Chiếc ấm mười sáu triệu ám mùi vì một lần dùng nước rửa bát là chuyện đã xảy ra.

Phần này gom những gì cần biết để chiếc ấm đầu tiên của bạn bền và đẹp dần theo thời gian.

1. Trước lần dùng đầu tiên

Ấm mới cần được làm sạch bụi đất còn sót từ quá trình nung.

Cách đơn giản và an toàn:

1. Rửa ấm bằng nước sạch, cả trong lẫn ngoài. Dùng bàn chải mềm chà nhẹ bên trong để lấy hết hạt đất còn sót lại.
2. Tráng lại bằng nước nóng, rồi kiểm tra bằng cách cho nước chảy qua vòi — nước chảy mạnh và thẳng là trong ấm đã sạch.
3. Pha vài lần trà xanh hoặc ô long, để ngâm qua đêm rồi đổ bỏ. Lặp lại vài lần sẽ khử hết mùi đất mới.
4. Để ấm khô tự nhiên trong vài ngày trước khi dùng chính thức.

Về cách luộc ấm: nhiều nơi hướng dẫn luộc ấm trong nồi nước có lá trà. Cách này có người làm và thấy hiệu quả, nhưng cũng có rủi ro làm rạn nứt ấm do thay đổi nhiệt độ đột ngột.

Với chiếc ấm đầu tiên, chúng tôi khuyên dùng cách rửa và pha nhiều lần ở trên. An toàn hơn, và kết quả không khác bao nhiêu.

Tuyệt đối không dùng xà phòng, nước rửa bát hay bất kỳ hóa chất nào. Đất tử sa hút rất nhanh và giữ lại mùi, ảnh hưởng cả vị trà lẫn sức khỏe người uống.

2. Cách dùng ấm tử sa khi pha trà

Đánh thức ấm. Trước khi cho trà vào, tráng ấm bằng nước nóng cả trong lẫn ngoài. Việc này giúp các lỗ khí mở ra và tránh ấm bị sốc nhiệt khi rót nước sôi.

Lượng trà. Người mới thường cho quá nhiều. Bắt đầu bằng lượng phủ khoảng một phần ba đáy ấm, rồi điều chỉnh theo khẩu vị sau vài lần pha.

Rót hết nước mỗi lần pha. Không để nước trà đọng lại trong ấm giữa các lần. Rót ra chén tống rồi chia đều ra chén nhỏ — cách này giúp mọi người uống cùng một độ đậm.

Lau ấm khi còn nóng. Sau khi rót hết nước, dùng khăn sạch lau toàn bộ bề mặt ấm. Nên dùng một chiếc khăn riêng chỉ để lau ấm, không dùng chung với khăn lau bàn.

Việc lau này là thứ làm ấm lên màu đều và bóng đẹp theo thời gian — cũng là phần thú vị nhất trong cách dùng ấm tử sa.

3. Sau buổi trà

1. Lấy hết bã trà ra. Đừng để lại trong ấm dù chỉ một đêm.
2. Rửa sạch bằng nước. Có người cho rằng không nên rửa ấm tử sa — điều đó không đúng. Bã trà và nước trà còn đọng sẽ thiu, lâu ngày làm ấm có vết ố và mùi mốc.
3. Mở nắp, để nơi khô ráo thoáng mát. Đợi ấm khô hẳn mới đậy nắp lại.

Ấm phải khô ráo trước mỗi lần pha thì mới phát huy được đặc tính thoáng khí — thứ làm nên khác biệt của ấm tử sa so với các chất liệu khác.

Người xưa đã dặn điều này từ rất sớm. Sách Trà Sơ (茶疏) của Hứa Thứ Thư cuối đời Minh viết: “汤铫瓯注，最宜燥洁。每日晨兴，必以沸汤荡涤”, nghĩa là ấm đun, chén, ấm rót trà cần khô và sạch; mỗi sáng thức dậy, phải dùng nước sôi tráng rửa.

4. Bảy điều nên tránh

• Pha nhiều loại trà trong cùng một ấm. Chọn một loại và giữ nguyên. Đây là quy tắc quan trọng nhất trong cách dùng ấm tử sa.
• Để nước trà qua đêm trong ấm. Gây mùi chua và vết ố khó tẩy.
• Dùng nước nhiều khoáng. Cặn canxi sẽ bám vào thành ấm, lâu ngày làm ấm xỉn màu.
• Cạo lớp bám trên ấm. Đó chính là thứ làm ấm đẹp dần, không phải bẩn.
• Cất ấm nơi có mùi lạ. Tử sa hút mùi rất nhanh — tránh để gần bếp, gần đồ có mùi mạnh.
• Xoa dầu, sáp hoặc mỡ lên thân để ấm bóng nhanh. Lớp bóng này giả, bám bụi và làm mất vẻ tự nhiên của đất.
• Rót nước sôi vào ấm đang lạnh giữa mùa đông. Thay đổi nhiệt đột ngột có thể làm ấm nứt, nhất là ấm chu nê thành mỏng.

5. Dưỡng ấm thật ra là gì

Nhiều người hiểu dưỡng ấm là tưới nước trà lên thân ấm cho bóng. Đó chỉ là phần ngoài, và cũng là cách hiểu đã bị giản lược qua thời gian.

Dưỡng ấm thực chất là dùng ấm thường xuyên. Mỗi lần pha, các thành phần trong trà ngấm vào lỗ khí bên trong, ấm thay đổi dần cả trong lẫn ngoài, và trà pha ra ngon hơn.

Không có cách nào nhanh hơn. Chiếc ấm đẹp nhất là chiếc được pha mỗi ngày trong nhiều năm — không phải chiếc được tưới nước trà mỗi tối mà ít khi dùng.

6. Dưỡng ấm theo từng loại đất

Mỗi loại đất lên nước theo cách riêng. Dưới đây là kinh nghiệm chung của giới chơi ấm, mỗi chiếc ấm vẫn có thể khác đôi chút.

Ấm tử nê

Tử nê là nhóm đất phổ biến nhất trong tử sa Nghi Hưng, nung lên sắc tím nâu. Ấm tử nê lên nước chậm và đều, bóng trầm. Hợp người kiên nhẫn, pha trà đều tay. (Ví dụ: ấm Bình Cái Thạch Biều)

Ấm chu nê

Chu nê (thị trường quen gọi chu sa) mặt mịn, thường đổi màu khá rõ khi dùng, từ đỏ cam sang đỏ đậm hơn. Ấm chu nê thường nhỏ và thành mỏng, nên càng cần tráng nóng trước khi rót nước sôi. (Ví dụ: ấm Tiểu Tần Quyền chu nê)

Ấm đoạn nê

Đoạn nê sáng màu, vàng đến vàng nâu, nên nhìn rõ mọi vệt nước trà. Pha xong cần lau khô thân ngay. Đất đoạn nê thường lên nước chậm hơn tử nê và chu nê. (Ví dụ: ấm Thạch Biều hoàng kim đoạn nê)

Ấm nung củi và ấm có tranh khắc

Ấm nung củi có những mảng màu loang do lửa và tro. Đó là vẻ đẹp tự nhiên chứ không phải vết bẩn, đừng chà để làm đều màu. Với ấm có tranh khắc hoặc chữ khắc, lau nhẹ theo chiều nét và để rãnh khắc khô hẳn trước khi cất. (Ví dụ: ấm tử sa Vương An Phong)

7. Bao lâu thì ấm lên nước?

Không có con số cố định. Tốc độ lên nước phụ thuộc vào loại đất, dòng trà, số lần pha mỗi ngày và cách lau. Thường phải tính bằng tháng dùng đều tay, không phải vài ngày.

Nếu thấy một chiếc ấm mới mua đã bóng loáng, nhiều khả năng ấm đã được đánh bóng hoặc phủ sáp. Với người chơi trà, chiếc ấm đẹp nhất là chiếc ấm bóng lên từ chính những buổi trà của mình.

Câu hỏi thường gặp

Nếu còn thắc mắc

Ghé 29 Lò Sũ, phường Hoàn Kiếm. Chúng tôi pha một ấm và hướng dẫn trực tiếp — xem tay cầm thế nào, rót ra sao, lau lúc nào. Nhìn một lần dễ hiểu hơn đọc mười lần.

Hoặc nhắn Zalo 0961.101.101 nếu bạn cần hỏi nhanh.

Tham khảo thêm: Trà đạo trên Wikipedia.